22 Ekim 2024 tarihinde Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin, partisinin grup toplantısında İmralı Ada Hapishanesi’nde tutulan PKK lideri Abdullah Öcalan’ın ‘umut hakkından yararlanması’ yönündeki çıkışı, Türkiye’nin hukuk ve siyaset gündemini yeniden şekillendiren önemli bir tartışmayı alevlendirmiştir. Her ne kadar Bahçeli’nin açıklamalarında ‘umut hakkı’ bir müzakere aracı ya da siyasi bir pazarlık unsuru gibi ele alınmış olsa da, bu kavram insan hakları hukukunda köklü ve derinlikli bir temele dayanmaktadır. Umut hakkı, yalnızca bireyin özgürlüğe dair beklentisini değil, aynı zamanda insan onurunu koruma ilkesini de içeren evrensel bir hukuki güvencedir. Bu yazıda, umut hakkının tarihsel gelişimi, uluslararası hukukta kazandığı anlam ve Türkiye bağlamında yarattığı tartışmalar kuramsal bir çerçevede ele alınarak, kavramın yalnızca politik söylemlerle sınırlandırılamayacak kadar hayati bir hak olduğu ortaya konulacaktır.
İnsanlık medeniyetinin tarihi, tıpkı insanlığın kendisi gibi, sancılı bir evrim sürecinden geçmiştir. Bu evrim, yalnızca uygarlıkların yükselip çöküşüyle sınırlı kalmamış; insanın adalet arayışı, ceza ve infaz anlayışını da dönüştürmüştür. Tarihin derinliklerinden günümüze uzanan bu yolculukta, ölüm cezası, insan iradesinin en keskin müdahalesi olarak varlığını sürdürmüş; ancak her çağ kendi ‘meşru öldürme’ biçimini icat etmiştir. İlk çağlarda baltayla bir başın gövdeden ayrılması, gücün mutlaklığına yapılan bir vurgu iken; giyotin, modern çağın mekanik ve soğukkanlı adalet anlayışının simgesi haline gelmiştir. Kurşuna dizmek, ipte sallandırmak, elektrikli sandalyeye bağlamak ya da son nefesi damarlarına enjekte edilen bir iğneyle almak… Her yeni yöntem, geçmişin ‘vahşetini’ törpülediğini iddia etmiş; ama ölümün soğukluğunu insanileştirmeyi asla başaramamıştır.
Her ne kadar ‘daha insancıl’ yöntemler icat edildiği iddia edilse de, gerçekte yapılan yalnızca ölümü estetik bir forma kavuşturmak ve vicdanları rahatlatmaktır. Zira cezanın şekli ne olursa olsun, nihayetinde insanın yaşam döngüsünü zorla koparmak, adaletin değil, gücün nihai ifadesi olarak kalmıştır. İşte bu yüzden, infaz hukukunun evrimi, insanlığın hem merhametle hem de tahakkümle kurduğu karmaşık ilişkiyi yansıtan bir aynadır.
Türkiye Cumhuriyeti’nin de taraf olduğu İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin, 1983 yılında kabul edilen Ek 6 No’lu Protokolü’nde, ‘Barış zamanında idam cezası uygulanamaz’ hükmüyle, taraf devletler açısından ölüm cezasının uygulanmasına açık bir kısıtlama getirilmiştir. Bu düzenleme, yaşam hakkını korumayı temel alan uluslararası hukuk normlarının güçlenmesinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Türkiye ise bu protokole 2003 yılında taraf olarak, barış zamanında idam cezasının infazını hukuken ortadan kaldırmış ve infaz hukukunu Avrupa İnsan Hakları sistemine uyumlu hale getirme yönünde kritik bir adım atmıştır. Ancak bu gelişme, yalnızca idam cezasının formel olarak kaldırılmasını sağlamış; ağırlaştırılmış müebbet gibi insan onuru üzerinde benzer baskılar yaratan alternatif cezaların varlığını ise tartışmaya açık bırakmıştır İdam cezasının uygulanmasına ilişkin tartışmalar, tarihsel süreçte iki temel yaklaşım etrafında şekillenmiştir. Birinci yaklaşım, idam cezasını toplumun güvenliğini sağlamak ve adalet duygusunu tatmin etmek adına zorunlu bir yaptırım aracı olarak gören anlayıştır.
Bu görüşe göre idam cezası, özellikle ağır suçlar karşısında caydırıcı bir işlev üstlenmekte ve kamu düzenini korumanın en etkili yolu olarak değerlendirilmektedir. Diğer yaklaşım ise idam cezasının uygulanmasını temel insan hakları bağlamında ele alarak, bu tür cezaların çeşitli etik, hukuki ve felsefi sakıncalar taşıdığını savunur. Bu karşıt görüş de kendi içinde iki ana argümana dayanmaktadır: İlki, idam cezasının insan onuruna aykırı olduğu ve insanın yaşam hakkını ortadan kaldırarak, devletin meşru cezalandırma sınırlarını aştığını ileri sürer. İkinci yaklaşım ise idamın geri dönülemez bir infaz yöntemi olduğunu vurgular; zira yanlış yargılama sonucu verilen bir idam kararının telafi edilebilmesi imkânsızdır.
Bu bağlamda, adalet sisteminin hata yapma olasılığı dikkate alındığında, idam cezası insan hakları ihlallerine zemin hazırlayan bir uygulama olarak görülmektedir. İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS) ise bu tartışmada doğrudan taraf olmaktan kaçınmış; ancak 2. maddesinde düzenlenen yaşam hakkı çerçevesinde idam cezasına dolaylı bir sınırlama getirmiştir. İHAS, idam cezasını açıkça yasaklamamış olsa da özellikle geri dönülemezliği nedeniyle bu cezanın insan hakları bağlamında taşıdığı risklere dikkat çekmiştir.
Sözleşmenin yaklaşımı, idamın uygulanmasının ardından ortaya çıkabilecek yeni delillerin hükmü değiştirme imkânını ortadan kaldırdığı ve bu durumun adaletin temel ilkeleriyle bağdaşmadığı yönündedir. Bu tartışmalar sonucunda, İHAS’A taraf olan birçok ülke idam cezasını tamamen kaldırmış ve infaz rejimlerinde en ağır ceza türü olarak müebbet hapis cezasını benimsemiştir. Ancak bu durum, yeni bir tartışmayı da beraberinde getirmiştir: Müebbet hapis cezası, insanın yaşamı boyunca özgürlüğünden yoksun bırakılmasını içeren ve ‘yaşarken ölümü’ simgeleyen bir ceza türü olarak, insan onuru ve umut hakkı bağlamında ciddi eleştirilere maruz kalmıştır.
Bu bağlamda, umut hakkı kavramı ilk kez Kıta Avrupası hukuk sisteminde Almanya Federal Anayasa Mahkemesi’nin 1977 tarihli kararında sistematik bir biçimde ele alınmış ve müebbet hapis cezası alan mahpusların yaşamları boyunca tamamen umutsuz bırakılmalarının, insanlık dışı bir muamele teşkil edebileceği sonucuna varılmıştır.Sonrasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), birçok kararında umut hakkını detaylandırarak, müebbet hapis cezasına çarptırılan mahpusların cezasının gözden geçirilebilmesi ve toplumla yeniden bütünleşme umudunun tamamen ortadan kaldırılmaması gerektiğini vurgulamıştır. Bu içtihatlar, umut hakkını yalnızca bir ceza indirimi ihtimali olarak değil, aynı zamanda bireyin insan onuruna uygun yaşam sürme hakkının ayrılmaz bir parçası olarak tanımlamıştır
Umut hakkını kavramak için önce ömür boyu hapis cezasının yalnızca hukuki bir terimden ibaret olmadığını; aksine, insan ruhunda açtığı derin yaraları, zamandan, mekândan ve toplumsal bağlardan koparılan bir insanın içine düştüğü sessiz yalnızlığı anlamak gerekir.
Bu ceza, sadece bedeni dört duvar arasına hapsetmekle kalmaz; bireyin hayallerini, geleceğe dair umutlarını ve özgürlüğe dair en temel arzularını da yavaşça tüketir. Zamanın anlamını yitirdiği, her günün birbirinin aynısı olduğu bir döngüde, insan yalnızca dış dünyadan değil, kendi iç dünyasından da yavaş yavaş kopar. İşte bu nedenle, umut hakkı yalnızca bir tahliye umudu değil; insanın ruhsal bütünlüğünü, yaşamın anlamına dair bağını koruma hakkıdır.
Umut hakkı, yalnızca soyut bir hukuki norm değil, aynı zamanda insan varoluşunun özüne kök salmış etik bir zorunluluktur. Bu hak, bireyin yaşamla kurduğu en temel bağ olan ‘gelecek tasavvuru’ nu ayakta tutar ve insan onurunun korunmasını merkeze alır. Zira umut, insanın yalnızca hayatta kalmasını değil, aynı zamanda hayatı anlamlı bir şekilde sürdürmesini mümkün kılar. Umudun kaybı, insanın ruhsal bütünlüğünde onarılması güç boşluklar yaratır ve bireyi, zamanın durağan akışına hapseder. Felsefi bağlamda umut, insanın öznel varoluşunun en saf tezahürlerinden biridir.
Gabriel Marcel’e göre umut, insanın özgürlüğüyle derin bir bağ kurar; çünkü umut etmek, geleceğin belirsizliğine rağmen insan iradesinin hâlâ bir anlam taşıdığını kabul etmektir. Marcel, umudu, insanın ‘varoluşsal açıklığı’ olarak tanımlar; bireyin kendini zamanın akışına bırakmadan, aktif bir özne olarak geleceğe yönelmesini sağlayan güçtür. Bu bağlamda umut hakkı, sadece bir hukuk meselesi değil, insanın zamanla ve varlıkla kurduğu ilişkinin en temel yansımasıdır.
Dolayısıyla bu hakkın ihlali, yalnızca bireyin özgürlüğünü değil, onun insan olma niteliğini de tehdit eden derin bir varoluşsal kırılmaya yol açar. Tim Robbins ve Morgan FREEMAN’IN başrollerini paylaştığı Esaretin Bedeli filminde, Andy DUFRESNE’IN gözünden müebbet hapsin yalnızca demir parmaklıklar arasında geçirilen yıllar olmadığını, aynı zamanda insanın hayallerinin, özlemlerinin ve geleceğe dair tüm beklentilerinin yavaşça karanlığa gömülmesi olduğunu görürüz. Hapishane, burada yalnızca taş duvarlar, demir parmaklıklar ve kilitli kapılarla sınırlı bir mekân değildir; aynı zamanda insanın iç dünyasını kuşatan görünmez zincirlerin de metaforudur. Dışarıdaki dünyaya dair her hatıra silikleşirken, mahpusun içinde bir başka hapishane kurulur: Umudunu kaybettiği an, o artık yalnızca bedenini değil, ruhunu da kaybetmiş olur. Güneşi bir daha yüzünde hissetmemenin, gökyüzüne çıplak gözle bakamamanın ağırlığı, yalnızca fiziksel bir mahrumiyet değil; ruhun hafif hafif sönmesidir. Çünkü insan, yalnızca yaşamak için değil, hayal kurmak, geleceğe dair bir umuda tutunmak için var olur. Bu noktada Esaretin Bedeli filminin en vurucu mesajı, özgürlüğün fiziksel koşullardan çok daha derin bir yerde, insan zihninde ve kalbinde saklı olduğunu gösterir. Filmde yankılanan şu söz, umut etmenin özünü en sade haliyle anlatır: ‘Korktukça tutsak, ümit ettikçe özgürsünüz.’
Bu cümle, umudun yalnızca geleceğe yönelik bir beklenti olmadığını, insanın kendi varoluşuyla kurduğu bağın en temel taşı olduğunu vurgular. Felsefi anlamda özgürlük, yalnızca fiziksel engellerin ortadan kalkması değildir; aksine, bireyin kendi iradesini sürdürebilme gücüdür. Jean-Paul Sartre’ın varoluşçu felsefesine göre insan, kendi özünü inşa eden aktif bir faildir ve bu özgürlük bilinci, umutla beslenir. Mahpusun bedeni parmaklıklar ardında olsa da zihni ve hayal gücü özgür kaldığı sürece, onun üzerinde hiçbir otorite mutlak bir egemenlik kuramaz. Ancak umut öldüğünde, insanın ruhsal varlığı da yavaşça çöker; geriye yalnızca biyolojik varoluşun monoton tekrarı kalır. Bu bağlamda Esaretin Bedeli, umudu hem bir direniş aracı hem de insanın varoluşsal anlam arayışının merkezine yerleştirir. Andy DUFRESNE’IN öyküsü, umut hakkının yalnızca soyut bir ideal değil, insan ruhunu canlı tutan temel bir ihtiyaç olduğunu hatırlatır. Çünkü özgürlüğün asıl kaynağı, dışarıdaki açık gökyüzünde değil, insanın kendi içinde taşıdığı sınırsız olasılıklar dünyasındadır.
Ömür boyu hapis cezasına ilişkin kuramsal ve felsefi tartışmaların merkezinde, bireyin ölmeden önce fiilen bir ölüm cezasına mahkûm edilmesi gerçeği yer alır. Pek çok görüşe göre, ömür boyu sürecek bir hapis cezası, ölüm cezasından bile daha ağır bir infaz biçimidir.
Zira ölüm cezası, kısa süreli yoğun bir acıyla sona ererken, müebbet hapis cezası bireye zamana yayılmış, kesintisiz bir yok oluş süreci dayatır. Mahpus, yaşamının geri kalanını dış dünyadan tamamen yalıtılmış bir şekilde geçirirken, yalnızca fiziksel özgürlüğünden değil, aynı zamanda toplumsal varlığından da koparılır. Bu nedenle müebbet hapis, bireyin biyolojik varlığını sürdürmesine izin verse de onu sosyal yaşamdan silerek ‘toplumsal ölüm’e mahkûm eder.
Konunun kuramsal ve felsefi çerçevesini çizdikten sonra, umut hakkının uluslararası hukukta nasıl şekillendiğini ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında nasıl yorumlandığını incelemek gerekmektedir. Bu bağlamda, AİHM’İN umut hakkını özellikle insan onurunun korunması ve insanlık dışı muamelenin önlenmesi ilkeleri çerçevesinde nasıl ele aldığını anlamak, kavramın hukuki altyapısını daha sağlam bir zemine oturtacaktır. Bu bölümde, AİHM’İN önemli kararları üzerinden umut hakkının kapsamı, sınırları ve uygulama biçimleri detaylandırılarak, mahkemenin infaz hukukuna getirdiği standartlar irdelenecektir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihatları ve Umut Hakkı
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), umut hakkını yalnızca bir ceza hukuku normu olarak değil, aynı zamanda insan onurunun korunmasına yönelik temel bir ilke olarak ele almış ve bu bağlamda infaz hukukunda önemli içtihatlar geliştirmiştir. AİHM, umut hakkını özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 3. maddesinde düzenlenen ‘işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı’ kapsamında değerlendirmiş ve bireyin özgürlüğünden yoksun bırakıldığı durumlarda dahi insan onurunun mutlak surette korunması gerektiğini vurgulamıştır. Mahkeme, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları gibi uzun süreli özgürlük kısıtlamalarının, bireyin özgürlüğe dair beklentisini tamamen ortadan kaldırması halinde, insan onuruna aykırı bir muamele niteliği taşıyabileceğini belirtmiştir.
AİHM’İN içtihatları, infaz hukukunun yalnızca cezanın infazına odaklanan bir alan olmadığını, aynı zamanda bireyin topluma yeniden kazandırılmasını amaçlayan bir sistem olması gerektiğini ortaya koymuştur. Bu bağlamda umut hakkı, mahpusların yalnızca fiziksel varlıklarını sürdürmelerini değil, aynı zamanda ruhsal ve toplumsal bütünlüklerini korumalarını da güvence altına alan temel bir hak olarak görülmüştür.
Mahkeme, cezaevinde bulunan bireylerin serbest kalma ihtimalinin tamamen ortadan kaldırılmamasını ve infaz sürecinin insani koşullarda gerçekleştirilmesini infaz hukukunun temel ilkeleri arasında saymıştır. AİHM’İN bu yaklaşımı, ceza hukukunun cezalandırıcı işlevinin ötesine geçerek, bireyin insan onurunu merkeze alan bir infaz anlayışını benimsemiştir. Bu içtihatlar, taraf devletleri infaz sistemlerini yeniden gözden geçirmeye zorlamış ve özellikle ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları gibi umut hakkını tamamen ortadan kaldıran ceza türlerinin insan hakları bağlamında yeniden tartışılmasına yol açmıştır. Tam bu noktada konunun anlaşılması açısından AİHM’İN verdiği emsal kararlara kısaca değinmek gerekmektedir;
1. Vinter ve Diğerleri v. Birleşik Krallık (2013)
•Kararın Önemi: Bu dava umut hakkı konusunda AİHM içtihatlarının temelini oluşturmuştur. Mahkeme, müebbet hapis cezası alan mahpusların serbest kalma umuduna sahip olmaları gerektiğini vurgulamış ve cezalarının gözden geçirilebilir olmasını zorunlu kılmıştır.
•Kararın Gerekçesi: Mahkeme, geri dönülemez nitelikte olan cezaların insanlık dışı muamele oluşturduğunu belirterek, cezanın yeniden değerlendirilmesi yolunun açılması gerektiğini hükme bağlamıştır.
2. Murray v. Hollanda (1994)
•Kararın Önemi: Bu karar, mahkumun ceza infaz koşullarının insan onuruna uygun olması gerektiğini vurgulamıştır.
•Kararın Gerekçesi: Mahkeme, müebbet hapis cezası çeken mahkumların rehabilitasyon imkanlarına erişmesi gerektiğini ve cezalarının gözden geçirilebilir olması gerektiğini belirterek umut hakkını dolaylı olarak desteklemiştir.
3. Kafkaris v. Kıbrıs (2008)
•Kararın Önemi: AİHM, müebbet hapis cezasının insanlık dışı muameleye yol açabileceğini kabul etmiştir.
•Kararın Gerekçesi: KAFKARİS’İN serbest kalma umudu olmaksızın cezaevinde tutulmasının AİHS’nin 3. maddesini ihlal ettiğini belirtmiştir. Bu karar, umut hakkı içtihatlarını güçlendirmiştir.
4.Bodein v. Fransa (2014)
•Kararın Önemi: Mahkeme, ağır suçlardan hüküm giyen mahpusların bile umut hakkına sahip olması gerektiğini vurgulamıştır.
•Kararın Gerekçesi: AİHM, cezanın gözden geçirilmesi imkanının mahpusun suçu ne olursa olsun sağlanması gerektiğini ve umut hakkının evrensel bir hak olduğunu belirtmiştir.
5. Trabelsi v. Belçika (2014)
•Kararın Önemi: Bu dava, umut hakkını uluslararası iade süreçlerinde tartışmaya açmıştır.
•Kararın Gerekçesi: Mahkeme, Belçika’nın TRABELSİ’Yİ ABD’ye iade etmesinin AİHS’nin 3. maddesini ihlal ettiğine hükmetmiştir. Çünkü ABD’de TRABELSİ’NİN umut hakkını tamamen ortadan kaldıran ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılma ihtimali bulunuyordu.
Avrupa Ülkelerindeki Uygulamalar
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) umut hakkı bağlamında geliştirdiği içtihatlar, Avrupa ülkelerinin infaz hukukunda köklü dönüşümlere zemin hazırlamış ve bireyin yalnızca cezalandırılmasına değil, insan onurunun korunmasına ve topluma yeniden kazandırılmasına odaklanan yeni bir yaklaşımın önünü açmıştır. Bu içtihatlar doğrultusunda Avrupa ülkeleri, mahpusların serbest kalma ihtimalini tamamen ortadan kaldırmayan ve infaz sürecini insan onurunu koruyacak şekilde yapılandıran çeşitli hukuki düzenlemeler geliştirmiştir. Umut hakkını temel alan bu uygulamalar, yalnızca mahpusun fiziksel özgürlüğüyle ilgili değil, aynı zamanda ruhsal bütünlüğü ve toplumsal varlığıyla da yakından ilgilidir. Her ne kadar Avrupa ülkeleri umut hakkını uygulama biçimlerinde farklı yöntemler benimsemiş olsa da, temel hedef insan onurunun evrensel değerler çerçevesinde korunması ve bireyin topluma yeniden entegrasyonunun sağlanması olmuştur.
Bu süreçte, bazı ülkeler rehabilitasyon programlarına ağırlık verirken, diğerleri cezanın belirli aralıklarla gözden geçirilmesini zorunlu kılarak mahpusun özgürlüğe yeniden kavuşma umudunu ayakta tutmayı amaçlamıştır.
Avrupa Konseyi standartları, infaz süreçlerini yalnızca cezalandırıcı bir mekanizma olarak görmekten uzaklaştırarak, bireyin yeniden toplumsal yaşamın bir parçası olabilmesini sağlayacak sistemler geliştirilmesini teşvik etmiştir. Bu bağlamda umut hakkı, sadece bir hukuk normu değil, aynı zamanda bir toplumun adalet ve insan haklarına bakış açısını yansıtan etik bir gösterge haline gelmiştir. Her ülkenin infaz sisteminde farklılıklar bulunsa da, AİHM içtihatları sayesinde Avrupa genelinde insan onurunu merkeze alan ortak bir anlayış gelişmiş ve umut hakkı, ceza hukukunun vazgeçilmez unsurlarından biri olmuştur. Bu noktada, Avrupa ülkelerinin ulusal hukuk mevzuatlarında umut hakkını nasıl tanımladıkları ve bu hakkı infaz rejimlerine nasıl entegre ettikleri konusuna kısaca değinmek yerinde olacaktır.
Almanya
Almanya, umut hakkını anayasal düzeyde tanıyan öncü ülkelerden biridir. 1977 yılında Federal Anayasa Mahkemesi, müebbet hapis cezası alan mahpusların belirli koşullarda tahliye talebinde bulunabilmesini zorunlu kılmıştır. Alman Ceza Kanunu’nun 57(a) maddesi uyarınca, müebbet hapis cezasına çarptırılan bir mahpus 15 yılını doldurduktan sonra tahliye talebinde bulunabilir. Bu başvurular, suçun niteliği, mahpusun ceza süresince gösterdiği davranışlar ve toplum güvenliği açısından oluşturabileceği riskler göz önünde bulundurularak değerlendirilir.
Almanya ayrıca infaz süreçlerinde mahpusların psikolojik destek, eğitim ve mesleki rehabilitasyon programlarına erişimini zorunlu kılarak, topluma yeniden kazandırma amacını güçlü bir şekilde benimsemiştir. Anayasa Mahkemesi kararlarında vurgulanan temel ilke, cezanın nihai amacının bireyi ıslah etmek ve topluma kazandırmak olduğudur.
İngiltere
İngiltere’de umut hakkının uygulanmasına yönelik önemli gelişmeler, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin “Vinter ve Diğerleri v. Birleşik Krallık” kararından sonra yaşanmıştır. Karar öncesinde İngiltere’de “gerçek müebbet” (whole life order) uygulaması mevcuttu ve bu sistemde mahpusların cezasının gözden geçirilmesi mümkün değildi. Ancak AİHM’İN kararının ardından İngiliz hukukunda reformlar yapılmış ve müebbet hapis cezası alan mahpuslar için düzenli aralıklarla cezalarının gözden geçirilmesi zorunlu hale getirilmiştir.
Günümüzde İngiltere’de müebbet hapis cezası alan mahpuslar, belirli sürelerin ardından tahliye talebinde bulunabilirler. Bu başvurular, bağımsız yargı organları tarafından değerlendirilmekte ve mahpusun rehabilitasyon düzeyi, toplum güvenliği açısından taşıdığı riskler dikkate alınarak karar verilmektedir.
Fransa
Fransa’da müebbet hapis cezası alan mahpusların cezalarının gözden geçirilmesine yönelik sistematik bir yaklaşım benimsenmiştir. Fransız Ceza Kanunu’na göre, müebbet hapis cezası alan bir mahpus, cezanın infazının 22. yılından sonra şartlı tahliye talebinde bulunabilir. Bununla birlikte, toplumsal tehlike arz eden suçlardan mahkûm edilen kişiler için bu süre uzatılabilmektedir.
Fransa, infaz süreçlerinde mahpusların sosyal rehabilitasyonunu desteklemek amacıyla eğitim ve mesleki beceri geliştirme programları sunmaktadır. Ayrıca psikososyal destek hizmetleri aracılığıyla mahpusların cezaevi koşullarına uyum sağlamaları ve ceza sonrası toplumla bütünleşmeleri kolaylaştırılmaktadır.
İsveç
İsveç, infaz hukukunda rehabilitasyonu öncelikli bir ilke olarak benimsemiş ülkelerden biridir. İsveç hukukunda müebbet hapis cezası, belirli koşullarda süreli hapis cezasına dönüştürülebilmektedir. İsveç Ceza Kanunu’na göre müebbet hapis cezası alan mahpuslar, 10 yılını doldurduktan sonra cezalarının gözden geçirilmesi talebinde bulunabilirler.
İsveç, ceza infaz kurumlarında bireysel rehabilitasyon programlarına özel önem vermekte ve mahpusların psikolojik destek, eğitim ve mesleki gelişim programlarına erişimini sağlamaktadır. Bu yaklaşımın temel amacı, mahpusların topluma yeniden kazandırılması ve yeniden suç işlemelerinin önlenmesidir.
İtalya
İtalya’da müebbet hapis cezası alan mahpuslar için umut hakkını düzenleyen kapsamlı yasal mekanizmalar mevcuttur. İtalyan Ceza Kanunu’na göre müebbet hapis cezası alan bir mahpus, 26 yılını tamamladıktan sonra şartlı tahliye talebinde bulunabilir. Ancak “ergastolo ostativo” adı verilen ve mafyasuçları gibi ağır suçlar için uygulanan özel bir rejimde, mahpusların tahliye talepleri sınırlanmıştır.
AİHM, “Viola v. İtalya” kararında, ergastolo ostativo uygulamasını eleştirerek, mahpusların rehabilitasyon hakkının göz ardı edilmesinin AİHS’İN 3. maddesini ihlal ettiğine karar vermiştir. Bu kararın ardından İtalyan hukuk sisteminde çeşitli reform çalışmaları başlatılmıştır.
İspanya
İspanya’da müebbet hapis cezası 2015 yılına kadar uygulanmamaktaydı. Ancak bu tarihte yürürlüğe giren yeni ceza kanunu ile bazı ağır suçlar için müebbet hapis cezası getirildi. Bununla birlikte, İspanya hukuku müebbet hapis cezası alan mahpuslara cezalarının gözden geçirilmesi için belirli aralıklarla başvuru hakkı tanımaktadır. Mahpuslar, 25 yılını doldurduktan sonra tahliye talebinde bulunabilmekte ve bu talepler bağımsız yargı organları tarafından değerlendirilmektedir.
Türkiye’de İnfaz Kanunu ve İlgili Mevzuatın Umut Hakkı Bağlamında Değerlendirilmesi
Türkiye’de müebbet hapis cezasına çarptırılan mahpusların cezalarının belirli sürelerde gözden geçirilmesine ilişkin herhangi bir yasal mekanizma bulunmamaktadır. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarına ilişkin infaz rejimini oldukça katı kurallarla düzenlemiş, ancak bu cezaların belirli aralıklarla gözden geçirilmesini sağlayacak bir denetim sistemine yer vermemiştir. Bu durum, mahpusların serbest kalma umutlarını fiilen yok etmektedir. Oysa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 3. maddesi kapsamında umut hakkını, insan onurunun korunmasının temel bir unsuru olarak değerlendirmekte ve geri dönülemez nitelikteki cezaların bireyin ruhsal bütünlüğü üzerinde yarattığı tahribatı insanlık dışı muamele kapsamında ele almaktadır. Mahkeme, özellikle müebbet hapis cezası alan mahpusların cezalarının belirli aralıklarla gözden geçirilmemesini, AİHS’İN 3. maddesinin ihlali olarak değerlendirmiştir.
Bu içtihada göre, bir mahpusun serbest kalma umudunu tamamen ortadan kaldıran infaz rejimleri, insan onurunu zedeleyen ve bireyi ruhsal olarak çökerten uygulamalardır. AİHM’E göre umut hakkı yalnızca mahpusun serbest kalma ihtimaliyle sınırlı bir hak değil, aynı zamanda bireyin cezaevinde geçirdiği süre boyunca insani koşullarda yaşama ve topluma yeniden kazandırılma şansına sahip olma hakkıdır. Türkiye’de ise ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan mahpuslar için böyle bir süreç işletilmemekte, infaz rejimi tamamen cezalandırıcı bir mantıkla yürütülmektedir. Bu durum, mahpusları yalnızca fiziksel özgürlüklerinden değil, aynı zamanda ruhsal ve sosyal varlıklarından da mahrum bırakarak ‘toplumsal ölüm’ kavramını gündeme getirmektedir.
Bu bağlamda Türkiye’nin mevcut infaz sistemi, AİHS’İN temel ilkeleriyle çelişmekte ve AİHM içtihatlarında tanımlanan umut hakkını ihlal etmektedir. Türkiye’nin, mahpusların cezalarının belirli sürelerle gözden geçirilebilmesini sağlayacak yasal düzenlemeleri yapması infaz kanununu uluslararası sözleşmelerde belirtilen standartlara uydurması açısından elzemdir.
Abdullah Öcalan-Türkiye Davası
Abdullah Öcalan-Türkiye davası, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) umut hakkı, insan onuru ve infaz hukukuna ilişkin temel ilkeleri nasıl yorumladığını ortaya koyan en kritik davalardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Bu dava, yalnızca bireysel bir hak ihlali meselesi olarak değil, aynı zamanda infaz hukukunun insan hakları hukukuyla nasıl kesiştiğini ve uluslararası hukukun ulusal ceza politikalarına nasıl yön verdiğini gösteren bir örnek teşkil etmektedir. Aynı zamanda, Kürt meselesi bağlamında Türkiye’deki siyasal süreçler ve insan hakları standartları arasındaki gerilimi de gözler önüne sermiştir. Öcalan davası hem hukuki hem de siyasi boyutlarıyla Avrupa insan hakları sisteminin sınırlarını test eden bir örnek olmuş; infaz hukukunun, devletin ceza politikalarıyla insan onuru arasındaki dengeyi nasıl kurması gerektiği konusunda önemli tartışmaların fitilini ateşlemiştir. AİHM’İN bu davadaki en önemli katkılarından biri, umut hakkını salt bir ceza indirimi beklentisi olarak değil, bireyin ruhsal ve psikolojik bütünlüğünü korumaya yönelik temel bir insan hakkı olarak tanımlamış olmasıdır. Zira umut hakkı, insanın yalnızca fiziki varlığını değil, aynı zamanda ruhsal direncini ve yaşamla kurduğu anlam ilişkisini koruyan bir güvencedir. Mahkeme, özellikle ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarının infazında bu hakkın kritik bir önem taşıdığını vurgulamış ve umudun tamamen ortadan kaldırılmasının insan onurunu zedeleyen bir muameleye dönüştüğünü belirtmiştir.
Öcalan-Türkiye davası, aynı zamanda devletin ceza hukukundaki sınırlarını ve bireyin haklarını koruma yükümlülüğünü de tartışmaya açmıştır. AİHM, Türkiye’yi yalnızca infaz koşullarının insanlık dışı olduğu gerekçesiyle değil, aynı zamanda bireyin umut hakkını sistematik bir biçimde ihlal ettiği gerekçesiyle de mahkûm etmiştir.
Bu karar, infaz hukukunun yalnızca mahpusun bedensel varlığını değil, onun ruhsal bütünlüğünü de dikkate almak zorunda olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Mahkeme, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarının mutlak bir umutsuzluk hali yarattığını ve bu durumun bireyin insan onurunu zedelediğini belirterek, infaz hukukuna insan hakları perspektifinden yaklaşılması gerektiğini vurgulamıştır.Dava, aynı zamanda siyasi etkileri bakımından da dikkat çekicidir. Öcalan’ın Kürt meselesindeki başat rolü, bu davanın yalnızca bireysel bir hak mücadelesi olmadığını, aynı zamanda Türkiye’deki siyasal süreçler üzerinde de doğrudan etkiler yarattığını göstermektedir.
Öcalan’ın umut hakkından mahrum bırakılması, yalnızca bireyin özgürlüğüne yönelik bir müdahale değil, aynı zamanda Kürt kimliğinin temsil gücünü de zayıflatmaya yönelik bir strateji olarak yorumlanmıştır. Bu bağlamda AİHM kararı, yalnızca infaz hukukunu değil, aynı zamanda siyasal temsil ve kimlik hakları bağlamında da önemli tartışmalar doğurmuştur.
Sonuç olarak, Abdullah Öcalan-Türkiye davası, umut hakkının insan onurunu koruyan bir norm olmanın ötesine geçerek, toplumsal barış süreçleri, kimlik siyaseti ve insan hakları hukukunun kesişim noktalarında nasıl bir rol oynadığını gösteren kapsamlı bir örnek teşkil etmektedir. Dolayısıyla umut hakkı hem bireyin ruhsal bütünlüğünü hem de toplumun barış ve adalet arayışını besleyen temel bir hak olarak ele alınmalıdır.
Abdullah Öcalan’ın durumu, yalnızca bir mahpusun bireysel hakları bağlamında değerlendirilemeyecek kadar karmaşık ve çok katmanlı bir yapıdadır. Onun konumu, Türkiye’deki siyasal süreçler ve toplumsal dinamikler üzerinde derin etkiler yaratan bir figürün statüsü bağlamında ele alınmalıdır. Öcalan, Kürt meselesinin tarihsel bağlamında, yalnızca bir siyasi aktör değil, aynı zamanda geniş bir kesim için kimlik, aidiyet ve temsil duygularının merkezinde konumlanan sembolik bir figür haline gelmiştir. Bu nedenle, onun cezaevindeki durumu ve maruz kaldığı infaz rejimi, bireysel hak ihlallerinin ötesine geçerek daha geniş sosyal-politik anlamlar üretmektedir. Öcalan’ın Kürt meselesindeki etkisi, onun şahsi hukuki statüsünü aşarak, Türkiye’deki toplumsal uzlaşı süreçleri, barış girişimleri ve demokratikleşme çabaları üzerinde doğrudan etkili olmuştur. 1999’dan bu yana İmralı’da ağır tecrit koşullarında tutulması, yalnızca onun bireysel umut hakkını değil, aynı zamanda Kürt meselesinin çözümüne yönelik toplumsal beklentileri de doğrudan etkilemiştir. Öcalan’ın infaz koşulları, Kürt toplumu nezdinde yalnızca bir mahpusun hak ihlali olarak değil, aynı zamanda kolektif bir kimliğe yönelik sistematik bir baskı aracı olarak algılanmaktadır. AİHM’in Öcalan v. Türkiye kararında da vurgulandığı üzere, infaz rejimi yalnızca bireyin fiziksel varlığına yönelik bir müdahale değil, aynı zamanda bireyin ruhsal, sosyal ve siyasal varlığı üzerinde de kalıcı etkiler bırakabilir.
Özellikle siyasal figürlerin cezalandırılmasında kullanılan ağırlaştırılmış infaz rejimleri, bireysel hak ihlallerinin ötesine geçerek toplumların siyasal psikolojisi üzerinde de etkili olabilir. Bu nedenle Öcalan’ın infaz koşulları ve umut hakkından yoksun bırakılması, yalnızca onun kişisel yaşam hakkını değil, aynı zamanda Türkiye’deki siyasal istikrarı, demokratikleşme süreçlerini ve toplumsal barış arayışlarını da yakından ilgilendiren bir meseledir.
Bu bağlamda umut hakkı, salt bir bireyin özgürlüğe dair beklentisini koruyan bir norm olmanın ötesine geçerek, toplumsal barış süreçlerinin hukuki zemini haline gelmektedir. Öcalan’ın durumu üzerinden yürütülen tartışmalar, ceza hukukunun yalnızca cezalandırıcı bir mekanizma olup olmadığı ya da toplumsal sorunların çözümüne katkı sağlayacak bir araç haline gelip gelemeyeceği sorularını da gündeme taşımaktadır. Bu nedenle Öcalan’ın infaz koşulları, yalnızca bireysel bir hukuki mesele değil; aynı zamanda Türkiye’deki demokratikleşme sürecinin ve Kürt meselesinin çözümüne yönelik tartışmaların ayrılmaz bir parçasıdır. Sonuç olarak, Öcalan’ın umut hakkı bağlamında yaşadığı hak ihlalleri, yalnızca onun kişisel hukuk mücadelesi değil; aynı zamanda Türkiye’nin insan hakları standartlarıyla olan uyumunu ve toplumsal barışa dair iradesini de sorgulayan bir mesele haline gelmiştir. Bu durum, bireyin özgürlüğüyle toplumun barış ve istikrar arayışı arasındaki ince çizgiyi gözler önüne sermektedir.
1. Davanın Hukuki Arka PlanıVe Günümüze Gelen Gelişim Süreci
Abdullah Öcalan Türkiye’ye getirildikten sonra, Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılmış ve İmralı Ada Hapishanesi’nde tecrit koşulları altında tutulmaya başlanmıştır. Yargılama süreci, ulusal ve uluslararası düzeyde ciddi tartışmalara yol açmış; özellikle adil yargılanma ilkeleri, savunma hakkı ve infaz koşullarının insan hakları standartlarına uygunluğu bağlamında yoğun eleştiriler almıştır. Öcalan’ın avukatları, yargılama sürecinde savunma haklarının kısıtlandığını, mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmadığını ve infaz sürecinde insanlık dışı muamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürerek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuruda bulunmuşlardır. AİHM, Öcalan v. Türkiye davasını özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesi (işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) ve 6. maddesi (adil yargılanma hakkı) çerçevesinde değerlendirmiştir. Mahkeme, öncelikle Öcalan’ın yargılandığı Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin yapısı gereği tarafsız ve bağımsız olmadığını, mahkeme heyetinde askeri bir hâkimin bulunmasının adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini tespit etmiştir.
Bu karar, Türkiye’nin AİHS’E taraf bir devlet olarak yükümlülüklerini ihlal ettiğini açıkça ortaya koymuştur. Ancak AİHM’İN kararında en dikkat çekici unsurlar, yalnızca yargılama sürecine ilişkin tespitlerle sınırlı kalmamış; Öcalan’ın cezaevi koşulları ve infaz sürecinde maruz kaldığı uygulamalar da derinlemesine incelenmiştir.
Mahkeme, İmralı Ada Hapishanesi’nde yıllarca mutlak tecrit altında tutulan Öcalan’ın infaz koşullarını insanlık dışı muamele yasağı kapsamında değerlendirerek, AİHS’İN3. maddesinin ihlal edildiğine hükmetmiştir. Öcalan’ın hücre hapsine tabi tutulması, haftada yalnızca bir saat açık havaya çıkarılması, diğer mahpuslarla ve hatta uzun süre avukatlarıyla iletişim kurmasının engellenmesi, bu kararda temel hak ihlalleri olarak tespit edilmiştir. AİHM, tecrit uygulamasını yalnızca fiziksel özgürlüğün kısıtlanması olarak değil, aynı zamanda bireyin ruhsal ve sosyal bütünlüğüne yönelik bir tehdit olarak ele almıştır. Mahkeme’ye göre, mutlak tecrit koşulları altında uzun süre tutulmak, insan psikolojisi üzerinde yıkıcı etkiler yaratmakta ve bireyi ‘sosyal ölüm’ sürecine mahkûm etmektedir. Bu bağlamda, Öcalan’ın maruz kaldığı infaz rejimi yalnızca bireysel hakları ihlal etmekle kalmamış, aynı zamanda insan onurunu zedeleyen bir muameleye dönüşmüştür.
Davanın en kritik noktalarından biri ise umut hakkı bağlamında yapılan değerlendirmedir. AİHM, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan mahpuslara belirli aralıklarla cezalarının gözden geçirilmesi ve tahliye umudu tanınması gerektiğini vurgulamıştır. Mahkeme, Öcalan’ın infaz rejiminde bu hakkın tamamen ortadan kaldırıldığını ve bunun insan onurunu ihlal eden bir uygulama olduğunu belirterek AİHS’İN 3. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir. Bu değerlendirme, yalnızca Öcalan’ın bireysel hakları bağlamında değil, Türkiye’nin infaz hukukunun uluslararası insan hakları standartlarıyla uyumsuzluğunu gözler önüne sermesi açısından da önemli bir dönüm noktası olmuştur. AİHM kararında, umut hakkını yalnızca bireyin özgürlüğe kavuşma ihtimaliyle sınırlamayıp, aynı zamanda bireyin ruhsal bütünlüğünü ve toplumsal bağlarını koruma gerekliliği çerçevesinde ele almıştır. Mahkeme, ‘yaşam boyu tecrit’ uygulamalarının bireyi yalnızca fiziksel anlamda değil, ruhsal olarak da çökerttiğini ve bunun insanlık dışı bir muamele olduğunu açıkça belirtmiştir. Sonuç olarak, Öcalan-Türkiye davası, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin umut hakkı, insan onuru ve infaz hukukuna dair içtihatlarında önemli bir yer edinmiştir. Bu karar, yalnızca bireysel bir hak mücadelesi olmanın ötesinde, Türkiye’nin infaz rejiminin insan hakları standartlarına uyumlu hale getirilmesi yönünde yapısal reformlar yapılması gerektiğini ortaya koymuş ve infaz hukukunda insan onurunu merkeze alan bir yaklaşımın benimsenmesi gerekliliğini vurgulamıştır.
2. AİHM Kararının Sonuçları ve Türkiye’ye Yönelik Eleştiriler
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Öcalan v. Türkiye davasında verdiği kararla, Türkiye’ye infaz rejimini insan hakları standartlarına uygun hale getirme yönünde açık bir çağrıda bulunmuştur. Mahkeme, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlülerin cezalarının gözden geçirilebilir olmaması ve mutlak tecrit koşullarında tutulmaları nedeniyle, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesi kapsamında düzenlenen ‘işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağının’ ihlal edildiğine hükmetmiştir. Ancak Türkiye, AİHM’İN bu kararını büyük ölçüde görmezden gelmiş ve infaz hukukunda gerekli reformları gerçekleştirmemiştir. Bu durum, Türkiye’nin AİHS’E taraf bir devlet olarak yükümlülüklerini ihlal ettiği yönündeki uluslararası eleştirileri artırmıştır. AİHM’İN kararları, yalnızca bireysel başvurulara ilişkin bağlayıcı hükümler üretmekle kalmaz, aynı zamanda üye devletlerin genel hukuk sistemlerine yönelik de yol gösterici ilkeler ortaya koyar.
Bu bağlamda Mahkeme, infaz hukukunda bireyin insan onurunu koruyan bir sistemin oluşturulmasını ve özellikle ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarının gözden geçirilebilir hale getirilmesini önermiştir. AİHM içtihatlarına göre umut hakkı, sadece bireyin özgürlüğe kavuşma olasılığına sahip olmasıyla sınırlı kalmamakta; aynı zamanda cezanın orantılılık ilkesine uygun olmasını ve infaz sürecinde insan onurunun korunmasını da içermektedir.
Sonuç
Umut hakkı, yalnızca soyut bir hukuk normu değil; insan ruhunun karanlıkta bile ışığa yönelme gücünü koruyan, varoluşsal bir zorunluluktur. Umut, insanı diğer varlıklardan ayıran en güçlü sezgidir; çünkü insan yalnızca yaşayan bir beden değil, aynı zamanda geleceğe dair hayaller kuran ve o hayallerin peşinden gidebilen bir varlıktır. Bu bağlamda, infaz hukukunun temel amacı yalnızca suçun bedelini tahsil etmek değil, infaz süreci boyunca bireyin insan onurunu korumaktır. Çünkü umut, bir mahkûmun dört duvar arasındaki tek penceresidir ve onu yok etmek, yalnızca bedenini değil, ruhunu da zincire vurmaktır. Ancak burada şu soruyla yüzleşmek kaçınılmazdır: Hukuk sistemleri gerçekten adaletin mi yoksa toplumun öfkesinin mi peşindedir? Yüzyıllardır hukukla vicdan, adaletle intikam arasında gidip gelen bu soru, özellikle ağır suçlarda daha da yakıcı hale gelir. Zira toplumun öfkesi, adaletin terazisinde ağır bir yük oluşturur. Oysa çoğu zaman, ceza hukukunun dili keskin bir kılıç gibi işler; suçun bedelini ödetirken, insan onurunu gözetmeyi unutur. Umut hakkı, işte tam da bu noktada infaz hukukunun ahlaki pusulası haline gelir. Çünkü umut, insanın sadece dış dünyaya değil, kendine de olan inancını diri tutar. Bireyi umutsuzluğa mahkûm eden her sistem, aslında kendi varlık nedenini inkâr eder.
Friedrich Nietzsche bu ikilemi şu sözleriyle çarpıcı biçimde dile getirir: “Canavarlarla savaşan kişi, kendisinin de bir canavara dönüşmemesine dikkat etmelidir. Uzun süre uçuruma bakarsan, uçurum da sana bakar.” Hukuk, suçluyu cezalandırırken kendi ahlaki sınırlarını koruyamazsa, zamanla adaletin değil, intikamın aracı haline gelir. Bir diğer yönüyle umut, insanın en kırılgan ama en dirençli duygusudur.
Tıpkı Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sında Raskolnikov’un ruhunu kemiren vicdanı gibi, umut da insanın kendisiyle olan mücadelesinde pusula görevini görür. Bu nedenle umut hakkını ortadan kaldırmak, bir insanı yalnızca özgürlüğünden mahrum bırakmak değil, aynı zamanda onun yeniden var olma ihtimalini de elinden almak demektir. Umudu öldürülen bir mahpus, yalnızca fiziksel olarak hapsedilmez; ruhu da zamana zincirlenir. Siyasi bağlamda ise umut hakkı, özellikle çatışmaların yaşandığı toplumlarda bireysel bir mesele olmanın ötesine geçer.
Abdullah Öcalan, Nelson Mandela örneklerinde olduğu gibi, bazı mahpuslar yalnızca kendi kimliklerini değil, geniş kitlelerin tarihsel ve kolektif hafızalarını da temsil ederler. Böyle figürlerin umut hakkından yoksun bırakılması, yalnızca bireysel bir ihlal değil, aynı zamanda toplumun uzlaşma, barış ve demokratikleşme süreçlerine yönelik bir set çekme olarak da yorumlanabilir. Bu noktada umut hakkı, yalnızca mahpusun özgürlüğüyle değil, toplumun kendini onarma ve barışma ihtimaliyle de doğrudan ilişkilidir. Sonuçta umut hakkı, bir hukuk sisteminin insan onuruna duyduğu saygının turnusol kâğıdıdır. Bir sistem, bireyin en karanlık anlarda bile ışığı görme hakkını tanıyorsa, gerçek adaletin izinde demektir. Aksi halde hukuk, yalnızca toplumun öfkesini tatmin eden bir intikam aracına dönüşür. Umut hakkı, işte bu nedenle salt bir hukuk normu değil, aynı zamanda insan ruhunun en derin haklarından biridir; yaşamın, iyileşmenin ve dönüşümün mümkün olduğuna dair inancın yasal teminatıdır. Çünkü umut yoksa, adalet de yoktur.